เปิดสถิติเด็กนอกระบบ 603,095 คน ติดตามแล้ว 313,070 คน ยังเหลือเกือบ 3 แสนคน อึ้งเป็นเด็กต่างชาติ 1.12 แสนคน ยังไม่พบตัวตน 45,924 คน เสี่ยงหลุดระบบการศึกษา! หวั่นเกิดปัญหาสังคมระยะยาว

กระทรวงศึกษาธิการเปิดข้อมูล Thailand Zero Dropout Dashboard ล่าสุด ณ 7 พฤศจิกายน 2569 พบเด็กนอกระบบการศึกษาที่ต้องติดตามรวม 603,095 คน ติดตามแล้ว 313,070 คน หรือ 51.9% ยังเหลืออีก 290,025 คน ที่สำคัญ ในจำนวนทั้งหมดเป็นเด็กต่างชาติถึง 112,831 คน และในกลุ่มนี้ที่ติดตามแล้วกลับยังไม่พบตัวตนถึง 45,924 คน หรือ 72.6% สูงกว่าเด็กไทยเกือบ 5 เท่า สะท้อนว่าเด็กกลุ่มนี้เสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษาโดยที่รัฐยังเข้าไม่ถึงตัว และหากปล่อยไว้อาจกลายเป็นปัญหาสังคมระยะยาว

เทียบตัวเลขไทย–ต่างชาติ ช่องว่างอยู่ที่ “การพบตัว” ไม่ใช่ “การติดตาม”

เมื่อแยกข้อมูล Dashboard ออกเป็นเด็กไทยและเด็กต่างชาติ (ตัวเลขเด็กไทยคำนวณจากยอดรวมหักด้วยยอดเด็กต่างชาติ) จะเห็นภาพที่ต่างจากความเข้าใจทั่วไปอย่างชัดเจน กล่าวคือ เจ้าหน้าที่ติดตามเด็กต่างชาติไปแล้วในสัดส่วนที่สูงกว่าเด็กไทยด้วยซ้ำ แต่ส่วนใหญ่เมื่อติดตามแล้วกลับไม่พบตัวเด็ก

ตัวเลขชุดนี้บอกอะไร ประการแรก การติดตามเด็กต่างชาติไม่ได้ล่าช้ากว่าเด็กไทย เพราะติดตามไปแล้ว 56.0% เทียบกับเด็กไทย 51.0% ประการที่สอง ปัญหาอยู่ที่ผลลัพธ์ของการติดตาม ในเด็กต่างชาติทุก 4 คนที่เจ้าหน้าที่ลงไปตาม มีเกือบ 3 คนที่ไม่พบตัว ประการที่สาม เด็กต่างชาติคิดเป็นเพียง 18.7% ของเป้าหมาย แต่เป็นถึง 55.7% ของยอดไม่พบตัวตนทั้งประเทศ 82,419 คน

กล่าวอีกแบบหนึ่ง หากวัดความสำเร็จด้วยจำนวนเด็กที่ “พบตัวแล้ว” เทียบกับเป้าหมายทั้งหมด เด็กต่างชาติอยู่ที่เพียง 15.3% ห่างจากเด็กไทย (43.5%) เกือบ 3 เท่า นี่คือช่องว่างที่ตัวเลข “ติดตามแล้ว 51.9%” ในภาพรวมบดบังไว้

“ไม่พบตัวตน” ไม่ได้แปลว่าเด็กหายไป แต่แปลว่าระบบตามไม่ถึง

รหัสสถานะ 701 ใน Dashboard หมายถึงกรณีที่ติดตามแล้วแต่ไม่พบตัวเด็กตามข้อมูลที่มีอยู่ ศธ. ยังไม่ได้เผยแพร่การแจกแจงว่าแต่ละกรณีเกิดจากสาเหตุใด อย่างไรก็ตาม ลักษณะของเด็กข้ามชาติชี้ว่าอาจมีหลายปัจจัยซ้อนกัน เช่น การย้ายที่อยู่ตามผู้ปกครองที่เปลี่ยนนายจ้างหรือย้ายไซต์งาน การเดินทางกลับประเทศต้นทาง ข้อมูลทะเบียนที่คลาดเคลื่อนหรือซ้ำซ้อน รวมถึงเด็กที่ไปเรียนในศูนย์การเรียนรู้สำหรับเด็กข้ามชาติซึ่งยังไม่เชื่อมกับฐานข้อมูลของรัฐ

ปัจจัยสุดท้ายนี้มีน้ำหนักไม่น้อย UNDP รายงานว่าแม้กฎหมายไทยจะรับรองสิทธิการศึกษาของเด็กทุกคน แต่เด็กข้ามชาติยังเผชิญอุปสรรคในการเข้าเรียนในโรงเรียนรัฐ ศูนย์การเรียนรู้จึงยังมีบทบาทสำคัญในการรองรับเด็กไม่ให้หลุดหายไป โดยมูลนิธิแห่งหนึ่งที่ดำเนินงานตามแนวชายแดนไทย–เมียนมา ดูแลศูนย์การเรียนรู้ 10 แห่ง มีเด็กกว่า 2,500 คน

สิทธิมีแล้วตั้งแต่ 2548 ช่องว่างอยู่ที่การเข้าถึง

ประเทศไทยมีมติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 5 กรกฎาคม 2548 ขยายโอกาสทางการศึกษาให้บุคคลที่ไม่มีหลักฐานทะเบียนราษฎรหรือไม่มีสัญชาติไทยซึ่งอาศัยอยู่ในประเทศไทย ควบคู่กับรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 มาตรา 54 และ พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 มาตรา 10 ที่กำหนดให้เด็กทุกคนได้รับการศึกษาขั้นพื้นฐานโดยไม่เก็บค่าใช้จ่าย UNICEF เคยประเมินว่านโยบายของไทยเปิดกว้างถึงขั้นกำหนดการศึกษาฟรี 15 ปีให้เด็กทุกคน แต่เด็กข้ามชาติก็ยังเป็นกลุ่มที่อยู่นอกระบบมากที่สุด โดยบางการประมาณการชี้ว่าราวครึ่งหนึ่งไม่ได้เรียน

ในอีกด้านหนึ่ง ข้อมูลสถิติ สพฐ. ปีการศึกษา 2569 แสดงว่าโรงเรียนในสังกัดมีนักเรียนสัญชาติเมียนมา 116,454 คน กัมพูชา 17,975 คน และลาว 17,955 คน รวม 152,384 คน ตัวเลขนี้ยืนยันว่าระบบโรงเรียนรัฐรับเด็กข้ามชาติไว้จำนวนมากแล้ว และทำให้เห็นว่าเด็กต่างชาติในกลุ่มเป้าหมาย Zero Dropout คือกลุ่มที่ “ยังหลุดจากตาข่าย” ไม่ใช่เด็กต่างชาติทั้งหมด

ประเด็นนี้อยู่ในวาระของรัฐบาลแล้ว เมื่อวันที่ 28 ตุลาคม 2568 คณะรัฐมนตรีรับทราบข้อเสนอแนะของคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) กรณีเด็กไม่มีหลักฐานทางทะเบียนราษฎรหรือไม่มีสัญชาติไทยเข้ารับการศึกษา โดยมอบให้ ศธ. ผ่าน สพฐ. เป็นหน่วยงานหลักพิจารณาร่วมกับกระทรวงมหาดไทย กระทรวงสาธารณสุข สมช. และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ซึ่ง กสม. ระบุว่าเด็กต่างด้าวทั้ง 5 กลุ่มยังมีอุปสรรคในการเข้าถึงการศึกษา ความคืบหน้าของการดำเนินการตามมติดังกล่าวจึงเป็นสิ่งที่สังคมควรติดตาม

หากปล่อยไว้ ความเสี่ยงไม่ได้จบที่ตัวเด็ก

เด็กที่ระบบตามไม่ถึงไม่ได้เสียเพียงโอกาสเข้าห้องเรียน แต่อาจหลุดจากกลไกคุ้มครองที่โรงเรียนเป็นด่านหน้าอยู่ด้วย ความเสี่ยงที่ควรจับตา ได้แก่

1. ด้านการคุ้มครองเด็ก เด็กนอกโรงเรียนขาดผู้ใหญ่ที่สังเกตสัญญาณผิดปกติ เสี่ยงต่อการใช้แรงงานเด็กและการแสวงหาประโยชน์มากขึ้น งานวิจัยของมหาวิทยาลัยมหิดล (2569) พบว่าช่วงที่โรงเรียนและศูนย์การเรียนรู้ปิดในสถานการณ์โควิด-19 เด็กข้ามชาติวัยรุ่นหลุดจากการเรียนเพิ่มขึ้น พร้อมความเสี่ยงด้านโภชนาการและการคุ้มครองเด็ก
2. ด้านทักษะและรายได้ เด็กที่ขาดพื้นฐานการอ่านเขียน คณิตศาสตร์ และภาษาไทย มีแนวโน้มเข้าสู่งานทักษะต่ำตั้งแต่อายุน้อย และส่งต่อความยากจนสู่รุ่นถัดไป
3. ด้านสังคม ช่องว่างทางภาษาทำให้เข้าถึงบริการสาธารณะได้ยาก และลดโอกาสการอยู่ร่วมกันระหว่างชุมชนไทยกับชุมชนแรงงานข้ามชาติ
4. ด้านกำลังคนของประเทศ ไทยกำลังเป็นสังคมสูงวัยและพึ่งพาแรงงานข้ามชาติมากขึ้น เด็กที่เติบโตในไทยวันนี้จำนวนไม่น้อยจะเป็นกำลังแรงงานในอนาคต การลงทุนด้านการศึกษาตั้งแต่ตอนนี้จึงเป็นการลงทุนกับเศรษฐกิจไทยเอง

ทั้งนี้ ความเสี่ยงข้างต้นเป็นผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นหากระบบไม่เข้าถึงเด็ก ไม่ได้หมายความว่าเด็กต่างชาติทุกคนจะต้องเผชิญปัญหาเหล่านี้

ภาพรวมทุกกลุ่ม: วัย 15–17 ปี และวัยประถมยังเป็นกลุ่มใหญ่

เมื่อพิจารณาตามช่วงอายุ ข้อมูล Dashboard แสดงว่าเด็กวัย 15–17 ปีมีจำนวนมากที่สุด 182,605 คน รองลงมาคือวัย 6–11 ปี 174,794 คน สองกลุ่มนี้รวมกัน 357,399 คน หรือราว 59% ของเป้าหมายทั้งหมด กลุ่มแรกอยู่ในช่วงต่อจากการศึกษาภาคบังคับสู่สายสามัญ อาชีวะ หรือตลาดแรงงาน ส่วนกลุ่มหลังอยู่ในวัยวางรากฐานการอ่านเขียนและคณิตศาสตร์ ซึ่งหากพลาดไปจะตามแก้ได้ยากในชั้นที่สูงขึ้น (Dashboard ไม่ได้แสดงการแยกช่วงอายุเฉพาะเด็กต่างชาติ)

บทเรียนต่างประเทศ: ปรับระบบให้รับความหลากหลาย ไม่ใช่แค่ตามหาตัวเด็ก

หลายประเทศที่มีเด็กย้ายถิ่นจำนวนมากใช้แนวทางที่ปรับตัวระบบโรงเรียนเอง เช่น โปรตุเกสจัดการสอนภาษาโปรตุเกสในฐานะภาษาที่สองให้เด็กที่ย้ายเข้าประเทศ ฟินแลนด์สอนภาษาของประเทศควบคู่กับสนับสนุนภาษาแม่ของเด็ก และแคนาดามีโครงการ Settlement Workers in Schools (SWIS) ซึ่งมีเจ้าหน้าที่ประสานระหว่างโรงเรียนกับครอบครัวผู้ย้ายถิ่นโดยเฉพาะ แนวคิดร่วมคือ เด็กจะอยู่ในระบบได้ต่อเนื่องเมื่อโรงเรียนสื่อสารกับครอบครัวได้ และเด็กเรียนผ่านภาษาที่เข้าใจ

ข้อเสนอ: จาก “ติดตามให้ครบ” สู่ “พบตัว พาเข้าเรียน และอยู่ต่อได้”

• แจกแจงรหัส 701 ตามสาเหตุ แยกให้ชัดว่าเป็นการย้ายถิ่น กลับประเทศ ข้อมูลซ้ำซ้อน หรือไม่ทราบสาเหตุ เพื่อวางมาตรการได้ตรงกลุ่ม
• เชื่อมฐานข้อมูลข้ามหน่วยงาน ทั้งเลขประจำตัวผู้เรียนที่ไม่มีหลักฐานทะเบียนราษฎร (G-code) ข้อมูลแรงงานข้ามชาติ และข้อมูลสาธารณสุข เพื่อตามเด็กที่ย้ายถิ่นข้ามจังหวัด
• นำศูนย์การเรียนรู้เด็กข้ามชาติเข้าสู่ระบบข้อมูล พร้อมกลไกรับรองและเทียบโอนผลการเรียน เพื่อไม่ให้เด็กที่เรียนอยู่จริงถูกนับเป็น “ไม่พบตัวตน”
• ผู้ประสานงานชุมชนและล่าม ในพื้นที่ที่มีแรงงานข้ามชาติหนาแน่น ทำหน้าที่เชื่อมโรงเรียน นายจ้าง และครอบครัว
• ภาษาไทยเป็นภาษาที่สอง ควบคู่การสนับสนุนภาษาแม่ และลดอุปสรรคด้านเอกสารในขั้นตอนรับเข้าเรียน โดยแยกสิทธิทางการศึกษาออกจากการพิจารณาสถานะการเข้าเมืองตามเจตนารมณ์ของมติ ครม. 2548
• วัดผลที่ผลลัพธ์จริง รายงานจำนวนเด็กที่กลับเข้าเรียนและยังเรียนต่อเนื่องหลัง 3, 6 และ 12 เดือน แยกไทย–ต่างชาติ แทนการรายงานเพียงจำนวนที่ติดตามแล้ว

แหล่งข้อมูล

• Thailand Zero Dropout Dashboard – กระทรวงศึกษาธิการ
• สถิติการศึกษา สพฐ. ปีการศึกษา 2569 – สำนักนโยบายและแผนการศึกษาขั้นพื้นฐาน
• กสศ. – รัฐบาลผนึกกำลังยกระดับ Thailand Zero Dropout PLUS (20 มี.ค. 2569)
• กรมประชาสัมพันธ์ – ครม. รับทราบข้อเสนอแนะ กสม. กรณีเด็กไม่มีหลักฐานทางทะเบียนราษฎรเข้ารับการศึกษา
• แนวหน้า – กสม. แนะหน่วยงานร่วมแก้ปัญหาสิทธิเด็กต่างด้าว-ไม่มีสถานะทางทะเบียน (17 ม.ค. 2568)
• UNICEF Thailand – Education Knows No Border
• UNDP Thailand – Connecting Education to Decent Work at the Border
• มหาวิทยาลัยมหิดล – Impact of the COVID-19 pandemic on the education of cross-border migrant children in Thailand (2569)
• Viet Nam News – Thailand strives to bring dropouts back to school (ข้อมูลปี 2567)

หมายเหตุบรรณาธิการ: ตัวเลขสถานะการติดตามใช้ข้อมูล Dashboard ณ 7 พฤศจิกายน 2569 ตัวเลขแยกเด็กไทยคำนวณจากยอดรวมหักยอดเด็กต่างชาติ ตัวเลขใน Dashboard อาจเปลี่ยนแปลงตามการบันทึกข้อมูล และรหัส 701 ไม่ได้หมายความว่าเด็กสูญหายหรือไม่มีตัวตนทางกฎหมาย