เรียนชนบท = ช้ากว่าเด็กเมือง 2.5 ปี! PISA 2025 ชี้ เด็กไทย 1 ใน 3 เรียนในโรงเรียนขาดแคลน ช่องว่างจน–รวยไม่ขยับในรอบ 10 ปี แต่เด็กยากจน 17% ยังพิสูจน์ว่าเป็น “ช้างเผือก” ได้

กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) โดยสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (วสศ.) เผยแพร่ รายงานฉบับพิเศษ “ถอดรหัสผลประเมิน PISA 2025 สู่การพัฒนาคุณภาพและความเสมอภาคทางการเรียนรู้” ซึ่งวิเคราะห์ผลการประเมินที่ OECD ประกาศเมื่อวันที่ 8 กันยายน 2569 ลงลึกถึงปัจจัยด้านผู้เรียน ครอบครัว สถานศึกษา และครู

แม้ภาพรวมคะแนนของนักเรียนไทยจะดีขึ้นทุกด้าน แต่รายงานชี้ว่า ความเหลื่อมล้ำยังคงเป็น “ผี” ที่ตามหลอกหลอนการศึกษาไทย ทั้งระหว่างเด็กเมืองกับเด็กชนบท ระหว่างโรงเรียนที่พร้อมกับโรงเรียนที่ขาดแคลน และระหว่างเด็กที่มาจากบ้านร่ำรวยกับบ้านยากจน ทว่าในความมืดยังมีแสงสว่าง เพราะข้อมูลชุดเดียวกันพิสูจน์ว่า เด็กยากจนก็เป็น “ช้างเผือก” ได้ หากระบบการศึกษาเปิดโอกาสให้พวกเขาได้เปล่งแสง

โรงเรียนเราไม่เท่ากัน : เด็กชนบทตามหลังเด็กเมือง 2.5 ปี

ข้อมูลจาก PISA 2025 บ่งชี้ว่า “ตำแหน่งที่ตั้งของโรงเรียน” ยังเป็นปัจจัยสำคัญที่สัมพันธ์กับผลลัพธ์การเรียนรู้ นักเรียนในโรงเรียนเขตชนบทมีระดับการเรียนรู้ด้านการอ่านและวิทยาศาสตร์น้อยกว่านักเรียนโรงเรียนในเขตเมืองประมาณ 2.5 ปีการศึกษา (ผลต่าง 49 คะแนน) โดยรายงานใช้เกณฑ์ของ OECD ที่ผลต่าง 20 คะแนนเทียบเท่ากับการเรียนรู้ 1 ปีการศึกษา

หมายเหตุ : ตัวเลขในวงเล็บคือคะแนนที่เพิ่มขึ้นเมื่อเทียบกับ PISA 2022 ที่มา : OECD (2026) ประมวลผลโดย วสศ. กสศ.

ตัวเลขข้างต้นสะท้อนข่าวดีที่ต้องอ่านอย่างละเอียด ช่องว่างแคบลงเพราะ เด็กชนบทเร่งเครื่องได้มากกว่าเด็กเมือง โดยเฉพาะวิทยาศาสตร์ที่เพิ่มขึ้นถึง 30 คะแนน ขณะที่เด็กเมืองเพิ่มขึ้น 13 คะแนน และด้านการอ่านที่เด็กชนบทเพิ่มขึ้น 22 คะแนน ขณะที่เด็กเมืองแทบทรงตัว (+1) อย่างไรก็ดี คะแนนการอ่านของเด็กชนบทที่ 364 คะแนน ยังห่างจากเด็กเมืองที่ 413 คะแนนอยู่มาก

1 ใน 3 ของเด็กไทย เรียนในโรงเรียนที่ขาดแคลน

ข้อมูลจากแบบสอบถามผู้บริหารโรงเรียนชี้ว่า มีนักเรียนไทย ประมาณ 1 ใน 3 เรียนอยู่ในโรงเรียนที่มีข้อจำกัดด้านทรัพยากร ทั้งโครงสร้างพื้นฐาน (อาคารเรียน สนาม แสงสว่าง ระบบความร้อนความเย็น) วัสดุการเรียนการสอน (ตำราเรียน ห้องสมุด อุปกรณ์ห้องปฏิบัติการวิทยาศาสตร์) และทรัพยากรดิจิทัล (คอมพิวเตอร์ อินเทอร์เน็ต แพลตฟอร์มการเรียนรู้)

รายงานระบุว่า ปัญหาขาดแคลนทรัพยากรจะยิ่งเด่นชัดใน โรงเรียนขนาดเล็กและโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล ซึ่งเสียเปรียบจากระบบการจัดสรรงบประมาณแบบรายหัว ที่ยึดจำนวนนักเรียนเป็นหลัก

นอกจากนี้ ผลการวิเคราะห์ระดับนานาชาติยังพบว่า โรงเรียนที่ ขาดแคลนครู หรือมีครูที่คุณวุฒิไม่ตรงหรือความรู้ไม่เพียงพอ นักเรียนมีแนวโน้มได้คะแนนวิทยาศาสตร์ต่ำกว่า 10–16 คะแนน หรือการเรียนรู้ที่หายไป 0.5–0.8 ปีการศึกษา ซ้ำเติมโรงเรียนที่ขาดแคลนอยู่แล้วให้ยิ่งถอยห่างออกไป

เด็กจนกระจุกตัวในกลุ่มต่ำกว่าพื้นฐาน แต่แทบหายไปจากกลุ่มหัวกะทิ

ภาพรวมของไทยยังน่ากังวล นักเรียนที่มีสมรรถนะต่ำกว่าระดับพื้นฐานด้านวิทยาศาสตร์มีถึง ร้อยละ 41 ด้านคณิตศาสตร์และการอ่าน ร้อยละ 59.3 และที่ต่ำกว่าพื้นฐานพร้อมกันทั้ง 3 ด้านมี ร้อยละ 36.9 เกือบเท่าตัวของค่าเฉลี่ย OECD (ร้อยละ 19.7) ขณะที่นักเรียนที่มีสมรรถนะสูงทั้ง 3 ด้านมีเพียง ร้อยละ 0.1 เทียบกับ OECD ร้อยละ 2.6

เมื่อถามต่อว่าเด็กที่ไม่ถึงระดับพื้นฐานเป็นใคร รายงานชี้ไปที่ “เศรษฐฐานะ” ของครัวเรือน ในทั้ง 3 ด้าน เด็กยากจนครองสัดส่วนใหญ่ในกลุ่มต่ำกว่าพื้นฐาน แต่ภาพกลับตาลปัตรในกลุ่มสมรรถนะสูง ซึ่ง มากกว่าร้อยละ 70 มาจากครัวเรือนที่ร่ำรวยที่สุด ขณะที่เด็กจากครัวเรือนยากจนที่สุดเหลือเพียง ร้อยละ 2–7

หากเทียบกับ PISA 2022 ช่องว่างคะแนนระหว่างเด็กยากจนที่สุดร้อยละ 25 (Q1) กับร่ำรวยที่สุดร้อยละ 25 (Q4) ลดลงประมาณ 11 คะแนน เพราะเด็กกลุ่มยากจนทำคะแนนเพิ่มขึ้น 29.36 คะแนน มากกว่าเด็กกลุ่มร่ำรวยที่เพิ่มขึ้น 18.53 คะแนน แต่เมื่อมองย้อนหลัง 10 ปี (2015–2025) ช่องว่างลดลงเพียง 2 คะแนน และไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ สะท้อนว่าคะแนนที่ดีขึ้นรอบนี้ส่วนหนึ่งเป็นการฟื้นตัวหลังโควิด-19 ไม่ใช่การแก้ความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง

The Lost Einstein : เด็กจนไม่ได้เก่งน้อยกว่า แต่ระบบยังไม่เอื้อ

ท่ามกลางข่าวร้าย รายงานพบว่าในกลุ่มเด็กยากจนที่สุดร้อยละ 25 มี มากกว่าร้อยละ 17 ที่ทำคะแนนวิทยาศาสตร์ได้ในระดับร้อยละ 25 บนสุดของประเทศ หรือ “นักเรียนช้างเผือก” (Academically Resilient Students) เพิ่มขึ้นจากร้อยละ 15 ในปี 2022 และสูงกว่าค่าเฉลี่ย OECD ที่ร้อยละ 12

วสศ. ยังทดลองจำลองว่า หากนำ “เด็กยากจนไทย” ที่ยังมีฐานะแบบครัวเรือนไทยเหมือนเดิม ไปเรียนในระบบการศึกษาของประเทศอื่น จะได้ผลอย่างไร ผลที่ได้น่าคิดอย่างยิ่ง

ข้อค้นพบนี้ตอกย้ำว่า “นักเรียนช้างเผือกสร้างได้” เศรษฐฐานะไม่ใช่ตัวชี้ขาดเพียงอย่างเดียว หากระบบการศึกษายืดหยุ่นและตอบสนองความต้องการของผู้เรียน เด็กที่ยากจนเท่ากันก็มีผลลัพธ์การเรียนรู้ที่ดีได้ไม่แพ้กัน

เด็กยากจนเองก็ไม่ได้ขาดความฝัน แบบสอบถามพบว่า เด็กจากครัวเรือนยากจนที่สุด ร้อยละ 85.60 อยากเรียนสูงกว่ารุ่นพ่อแม่ และ ร้อยละ 86.85 อยากทำอาชีพที่ดีกว่า ส่วนนักเรียนช้างเผือกสูงถึงร้อยละ 91.82 และ 96.71 ตามลำดับ

ด้านการแก้ปัญหาเชิงคำนวณ ซึ่งเป็นฐานของงานสายเทคโนโลยีและ AI ไทยได้ 476 คะแนน (อันดับ 40 จาก 91) ใกล้ค่าเฉลี่ย OECD ที่ 500 คะแนน และ เด็กยากจนกว่า 2 ใน 3 มีสมรรถนะระดับพื้นฐานขึ้นไป แต่ในกลุ่มที่มีสมรรถนะสูง เด็กยากจนที่สุดมีเพียงร้อยละ 7.01 เทียบกับเด็กร่ำรวยที่สุดร้อยละ 25.78 ศักยภาพเหล่านี้จึงอาจกลายเป็น “Thailand’s Lost Talent” หากไม่ได้รับการต่อยอด

ความยากจนกัดกร่อนความเชื่อมั่นในตัวเอง

รายงานพบว่า เด็กไทยมีความมุมานะสูง แต่มี กรอบความคิดแบบเติบโต (Growth Mindset) หรือความเชื่อว่าสติปัญญาพัฒนาได้ ต่ำมาก และยิ่งต่ำในกลุ่มเด็กยากจน โดยเด็กยากจนที่สุดมี Growth Mindset ร้อยละ 32.09 เทียบกับเด็กร่ำรวยที่สุดร้อยละ 43.02

ที่น่าสนใจคือ ในกลุ่มเด็กยากจนด้วยกัน นักเรียนช้างเผือกมี Growth Mindset ร้อยละ 48.70 เกือบเท่าตัวของเด็กยากจนทั่วไป (ร้อยละ 28.59) และสูงกว่าเด็กร่ำรวยที่สุดเสียอีก ขณะเดียวกัน การที่ผู้ปกครองพูดคุยถามไถ่ชีวิตประจำวันหรืออนาคตทางการศึกษากับลูก ช่วยให้คะแนนวิทยาศาสตร์สูงขึ้นราว 15 คะแนน แม้ควบคุมเศรษฐฐานะแล้ว แต่ภาพรวมเด็กไทยยังได้รับการสนับสนุนจากครอบครัวค่อนข้างจำกัด

ข้อเสนอ กสศ. : จัดสรรตามความจำเป็น ไม่ใช่ตามหัว

รายงานยกตัวอย่าง ญี่ปุ่น ที่ทำคะแนนวิทยาศาสตร์ได้อันดับ 5 ของโลก ขณะที่คะแนนสัมพันธ์กับเศรษฐฐานะเพียงร้อยละ 7.6 (OECD ร้อยละ 11.4) ด้วยนโยบายหมุนเวียนครูภายในจังหวัดทุก 3–5 ปี และการเติมงบจากรัฐบาลกลางให้ท้องถิ่นที่ขาดแคลน สำหรับไทย กสศ. มีข้อเสนอด้านสถานศึกษาและความเสมอภาคที่สำคัญ ได้แก่

• ปฏิรูปสูตรจัดสรรงบประมาณเพื่อความเสมอภาค (Equity-based Budgeting) ให้งบพื้นฐานที่เพียงพอ และเติมงบเพิ่ม (Top-up) แก่โรงเรียนขนาดเล็ก โรงเรียนห่างไกล และโรงเรียนที่มีนักเรียนยากจน พิการ หรือด้อยโอกาสในสัดส่วนสูง
• บริหารโรงเรียนขนาดเล็กตามบริบทพื้นที่ แทนการยุบรวมแบบเดียวทั้งประเทศ โดยโรงเรียนบนพื้นที่สูง เกาะ และพื้นที่เดินทางลำบาก ต้องคงอยู่พร้อมงบ ครู และทรัพยากรที่เพียงพอ
• ใช้มาตรฐานขั้นพื้นฐานของโรงเรียน (FSQL) ที่ กสศ. พัฒนาร่วมกับธนาคารโลก เป็นฐานการประเมินเพื่อพัฒนา ไม่ใช่แค่วินิจฉัย
• ลงทุนอินเทอร์เน็ตและอุปกรณ์ดิจิทัลให้โรงเรียนขนาดเล็กและโรงเรียนห่างไกลก่อน
• ให้ อปท. ตั้งกองทุนการศึกษาท้องถิ่น มอบทุนให้เปล่าครอบคลุมค่าเดินทาง ค่าอาหาร อุปกรณ์การเรียน และอุปกรณ์ดิจิทัล สำหรับเด็กช้างเผือกที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ พร้อมพัฒนาศูนย์ดิจิทัลชุมชนและห้องสมุดชุมชนที่เด็กใช้ได้ฟรี
• ให้โรงเรียนห่างไกลและโรงเรียนที่มีเด็กยากจนหนาแน่นได้รับการพัฒนาครูก่อน ผ่านกลไกสังเกตการสอนและสะท้อนคิดในห้องเรียน

PISA 2029 ในอีก 3 ปีข้างหน้าจะเน้นด้านการอ่าน ซึ่งเป็นจุดอ่อนที่สุดของเด็กไทย โดยเฉพาะเด็กชนบท และจะเพิ่มการประเมินความฉลาดรู้ด้านสื่อและ AI กสศ. จึงย้ำว่าปัญหาคุณภาพและความเหลื่อมล้ำแก้ด้วยการปรับปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งไม่ได้ ต้องเปลี่ยนทั้งระบบไปพร้อมกัน เพื่อไม่ให้เด็กยากจนและเด็กในพื้นที่ห่างไกลถูกทิ้งไว้ข้างหลังอีก

ที่มา : กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) โดยสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (วสศ.), รายงานฉบับพิเศษ “ถอดรหัสผลประเมิน PISA 2025 สู่การพัฒนาคุณภาพและความเสมอภาคทางการเรียนรู้” ประมวลผลจาก OECD (2026), PISA 2025 Results